විශේෂ ආර්ථික විශ්ලේෂණය: මැදපෙරදිග යුද ගිනිදැල් හමුවේ ගෝලීය ආර්ථිකය අගාධයකට?
නවසීලන්තයට සහ ශ්රී ලංකාවට එල්ල වන ප්රබල බලපෑම පිළිබඳ ශාස්ත්රීය විමසුම
දියත නිවුස් පුවත් විශ්ලේෂණ අංශය
2026 මාර්තු 01
2026 පෙබරවාරි 28 වනදා අලුයම ඇමරිකානු සහ ඊශ්රායල ඒකාබද්ධ හමුදා විසින් ඉරානයේ ප්රධාන මිලිටරි සහ න්යෂ්ටික මධ්යස්ථාන ඉලක්ක කර එල්ල කළ දරුණු ප්රහාරයත් සමඟ ලෝකය තීරණාත්මක සංධිස්ථානයකට පැමිණ තිබේ. ඉරාන උත්තරීතර නායකයාගේ මරණය පිළිබඳ පවතින අවිශ්චිතතාව සහ කලාපීය ප්රතිප්රහාරයන්ගේ තර්ජනය හමුවේ, මෙම යුද්ධය හුදෙක් දේශසීමා ගැටුමකින් ඔබ්බට ගොස් ගෝලීය ආර්ථික දේහයම අඩපණ කරවන “මහා ආර්ථික කුණාටුවක්” (Economic Storm) දක්වා වර්ධනය වෙමින් පවතී.
මෙම ලිපිය මගින් මැදපෙරදිග අර්බුදය ගෝලීය වෙළඳපොළට, විශේෂයෙන් නවසීලන්තයට සහ ශ්රී ලංකාවට එල්ල කරන බලපෑමේ ස්වභාවය සහ එහි බරපතලකම (Magnitude) පිළිබඳව ගැඹුරු විශ්ලේෂණයක නිරත වේ.
1. ගෝලීය බලශක්ති අර්බුදය සහ හෝමූස් සමුද්ර සන්දිය (The Strait of Hormuz Factor)
ගෝලීය ආර්ථිකයේ රුධිර නාලය බඳු වූ හෝමූස් සමුද්ර සන්දිය හරහා ලොව දිනපතා පරිභෝජනය කරන තෙල් ප්රමාණයෙන් 20% ක් පමණ ප්රවාහනය කෙරේ.
- තෙල් මිල උච්චාවචනය: දැනටමත් බ්රෙන්ට් (Brent) වර්ගයේ බොරතෙල් බැරලයක මිල 20% කින් පමණ ඉහළ ගොස් ඇති අතර, ගැටුම් දිග්ගැස්සුණහොත් එය බැරලයකට ඩොලර් 100-130 සීමාව ඉක්මවා යනු ඇතැයි ආර්ථික විද්යාඥයෝ පුරෝකථනය කරති.
- ගෝලීය උද්ධමනය: බලශක්ති පිරිවැය ඉහළ යාමත් සමඟ ගෝලීය උද්ධමනය 0.6% සිට 0.7% දක්වා අතිරේක ප්රතිශතයකින් ඉහළ යාමට ඉඩ ඇති අතර, එය ලොව පුරා භාණ්ඩ හා සේවා මිල ඉහළ දැමීමට සෘජුවම බලපායි.
2. නවසීලන්තයට එල්ල වන බලපෑම: “ප්රවාහන සහ අපනයන අභියෝග”
නවසීලන්තය වැනි දුරස්ථ, විවෘත ආර්ථිකයක් හිමි රටකට මෙම යුද්ධය ද්විත්ව පහරක් (Double Whammy) වැනි ය.
| බලපෑමේ ස්වභාවය | විස්තරය සහ බරපතලකම (Magnitude) |
| ඉන්ධන පිරිවැය | නවසීලන්තය සිය බොරතෙල් අවශ්යතාවයෙන් වැඩි ප්රමාණයක් ආනයනය කරන බැවින්, පෙට්රල් සහ ඩීසල් මිල ලීටරයකට ඩොලර් 3.50 සීමාවට පැමිණීමේ අවදානමක් ඇත. මෙය එදිනෙදා ප්රවාහන වියදම් 25% කින් පමණ ඉහළ දමනු ඇත. |
| අපනයන බාධා | නවසීලන්තයේ මස්, කිරි සහ වයින් අපනයනය සඳහා යුරෝපීය සහ මැදපෙරදිග වෙළඳපොළවල් ඉතා වැදගත් වේ. නැව් ගාස්තු සහ රක්ෂණ වාරික (Insurance premiums) ඉහළ යාම නිසා අපනයනකරුවන්ගේ ලාභය 15-20% කින් පහත වැටිය හැකිය. |
| ආයෝජන අවිශ්චිතතාව | ගෝලීය වෙළඳපොළේ පවතින අවිශ්චිතතාවය නිසා නව ව්යාපෘති සඳහා විදේශ ආයෝජන ගලා ඒම අඩාල වේ. |
විශ්ලේෂණය: නවසීලන්ත වැසියන්ට සිය එදිනෙදා වියදම් කළමනාකරණය කර ගැනීමට දැඩි වෙහෙසක් දැරීමට සිදුවන අතර, ආහාර ද්රව්ය මිල ඉහළ යාම නිසා ජීවන තත්ත්වය (Standard of Living) පහළ වැටීමේ තර්ජනයක් පවතී.
3. ශ්රී ලංකාවට එල්ල වන බලපෑම: “බිඳෙනසුලු ආර්ථිකයට දැඩි පහරක්”
ශ්රී ලංකාව මේ වන විටත් ආර්ථික ප්රතිසංස්කරණ මාවතක පසුවන අතර, මැදපෙරදිග යුද්ධය එම ගමන මුළුමනින්ම අඩපණ කිරීමට සමත් වේ.
I. ඉන්ධන සහ විදුලි පිරිවැය (High Magnitude)
ලෝක වෙළඳපොළේ තෙල් මිල 10% කින් ඉහළ ගියහොත්, ශ්රී ලංකාවේ වාර්ෂික ඉන්ධන ආනයන බිලට ඩොලර් මිලියන 400 ක අතිරේක බරක් එකතු වේ. මෙය පියවා ගැනීමට රජයට ඉන්ධන මිල සහ විදුලි ගාස්තු කැපී පෙනෙන ලෙස ඉහළ නැංවීමට සිදුවන අතර, එහි අවසන් ප්රතිඵලය වන්නේ බඩු මිල අහස උසට නැගීමයි.
II. විදේශ ප්රේෂණ (Remittances) අඩුවීම
ශ්රී ලංකාවේ විදේශ විනිමය ආදායමෙන් 42% කට වඩා ලැබෙන්නේ මැදපෙරදිග සේවය කරන ලාංකිකයන්ගෙනි.
- ඉරානය, කුවේට්, බහරේන් සහ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය වෙත ප්රහාර එල්ල වීම නිසා ලාංකික ශ්රමිකයන්ගේ රැකියා අවදානමට ලක් වේ.
- විදේශ ප්රේෂණ 20-30% කින් පමණ අඩුවුවහොත්, රටේ විදේශ සංචිත (Forex Reserves) ශීඝ්රයෙන් පහත වැටී නැවතත් ඩොලර් හිඟයක් ඇති විය හැකිය.
III. තේ අපනයනය අඩාල වීම
ඉරානය යනු ලංකාවේ තේ සඳහා පවතින ප්රධානතම වෙළඳපොළකි. යුද්ධය සහ පනවන සම්බාධක නිසා තේ අපනයනය නතර වුවහොත්, මෙරට වැවිලි ක්ෂේත්රය මත යැපෙන ලක්ෂ සංඛ්යාත ජනතාවකගේ ආදායම අහිමි වේ.
නිගමනය සහ ඉදිරි දැක්ම
මැදපෙරදිග යුද්ධය හුදෙක් ගොඩබිමක කෙරෙන සටනක් නොව, එය ලොව පුරා සෑම නිවසකම මුළුතැන්ගෙයට බලපාන ආර්ථික යුද්ධයකි.
- නවසීලන්තයට මෙය සිය අපනයන උපායමාර්ග සහ බලශක්ති සුරක්ෂිතතාවය නැවත සිතා බැලීමට බලකරන අවස්ථාවකි.
- ශ්රී ලංකාවට මෙය සිය අසීරු ආර්ථික ගොඩනැගීමේ ක්රියාවලියට එල්ල වූ මාරාන්තික ප්රහාරයකි.
මෙම අසීරු කාලසීමාව තුළ රටවල් දෙකම සිය වියදම් කළමනාකරණය කරමින්, විකල්ප බලශක්ති සහ වෙළඳපොළවල් කෙරෙහි කඩිනම් අවධානය යොමු කළ යුතුය. නොඑසේ නම්, 2026 වසර යනු ලෝක ආර්ථික ඉතිහාසයේ අඳුරුතම වසරක් ලෙස සටහන් වනු ඇත.
